Den nye nasjonalbibliotekaren

Du verda for eit rot! Er Språkrådet på flyttefot? Skal det leggjast ned?

På dei lyse kontora i femte etasje ved Solli plass med vidt utsyn over Oslofjorden står pappesker oppstabla mellom grøne planter og villfarne kontormøblar: bøker, tidsskrift, ringpermar, blekkpatroner.

– Me har bygd om til aktivitetsbasert arbeidsplass, seier Åse Wetås blidt.

Den avtroppande språkdirektøren er kledd i svart; svarte støvlettar, svart bukse, svart genser og over han ein gråsvart blazer. Ho kler seg ofte i svart, elles mørkeblått.

– Kva er ein aktivitetsbasert arbeidsplass?

– Det vil seie at viss du driv med stillearbeid, så sit du i ei stillesone. Men viss du er litt meir sånn som meg, at du må ha masse halloi rundt deg mens du jobbar, sit du i ei open sone. Så har me det som heiter fokuskontor...

– Så moderne!

– Ja, det er veldig moderne. Eg har ikkje kontor lenger, men me kan finne oss eit møterom.

– Du får vel eige kontor når du flyttar opp i sjuande etasje?

– Hehe. Det står eit fint kontor og ventar meg der oppe, ja, men det var ikkje derfor eg tok jobben.

– Nærskyld verksemd

Det var i slutten av september i fjor at Aslak Sira Myhre melde at han ville gå av som nasjonalbibliotekar. Den tidlegare journalisten og Raudt-politikaren, med mellomfag i historie og kompetansebevis som reinhaldar, slutta etter elleve år i stillinga.

– Så straks du såg at den halvstuderte røvaren endeleg skulle gje seg, tenkte du «yes!»?

– Då tenkte eg at det er ei stilling eg kunne ha lyst på. Eg har mindre enn to år igjen av åremålet mitt i Språkrådet, og hadde alt begynt å løfta blikket litt. At denne jobben dukka opp, må eg seie var eit lykketreff.

– Kvifor det?

– Fordi fagleg sett er dette heimebane. 

Stillinga blei utlyst i desember, og i romjula sette ho seg ned for å skrive søknaden.

– Heime i Drammen?

– Nei, då sat eg på hytta og skreiv.

– På hytta i Flå?

– Ja. Eh... korleis veit du at me har hytte i Flå? 

– Eg fann det i avisarkivet til Nasjonalbiblioteket.

– Hehe. Ja, sjølvsagt. Alt ligg jo der.

Det var nokre openberre grunnar til at ho søkte på stillinga, fortel ho, «og det handlar om at dei tinga eg kan og har jobba med oppigjønå, er forsking på språkfeltet, det er forskingsleiing, det er etatsstyring og kulturvernpolitikk». Og slik fortset ho med å snakke om mellomalderkjelder i den eine enden og språkteknologi i den andre, at Språkrådet jobbar sektorovergripande, inn mot skule og høgare utdanning, og at dei tøtsjar inn på lese- og skrivefeltet. Dei to stillingane overlappar kvarandre, og så konkluderer ho:

– Det er som me pla seie internt i redaksjonen til Norsk Ordbok: Det er nærskyld verksemd.

Tilsettingsprosessen gjekk rasande fort. Då søknadsfristen gjekk ut 9. januar, stod 23 personar på søkarlista, og etter knappe fire veker ringde mobiltelefonen til Åse Wetås. Ho skjøna straks kva det gjaldt, for nummeret til departementsråden var sjølvsagt lagra.

– Eg smatt inn på eit fokusrom, og då eg fekk tilbodet, var det ingen tvil.

– Og så tok du toget heim til Drammen og opna ein Sancerre-vin saman med mannen din?

– Nei, då reiste eg heim og sa til han: «Eg får ikkje lov til å seie det til andre enn deg, for det skal ikkje offentleggjerast før på fredag.» Me tok det heilt piano.

Sjakk og fiolin

Åse Wetås er frå Sandnes, den utflytande tettstaden inst i Gandsfjorden med slagordet «i sentrum for framtida». Faren Helge var norsklærar og spelte saksofon i ulike jazzensemble, medan mora Bjørg arbeidde som sosionom. Familien Wetås budde i ein kjeda einebustad i eit felt på Stangeland. Elles har ikkje den unge Åse sett mange spor etter seg i avisarkivet til Nasjonalbiblioteket, men nokre er det. Ho hamna på sisteplass i kretsmeisterskapen i sjakk på Karmøy i 1985. Året etter fekk ho åttandeplass i NM. På Sandnes vidaregåande skule var ho hausten 1989 med i NRK sin nasjonale spørjekonkurranse «Vi bare spør», men blei slått ut i semifinalen etter å ha klart berre eitt av seks spørsmål om Aust-Europa.

– Er det sant? Det var litt pinleg.

– Men så vann du 3000 kroner for beste nynorskstil i 1992?

– Ja, det var ein språkbruksanalyse. Fann du ingenting om at eg spelte fiolin? Eg spelte fiolin frå eg var fire til eg var 14 år. Om eg var skuleflink? Ja, eg kan ikkje lyga meg bort frå det.

Kasusbortfallet

Ho begynte å studere medisin på Universitetet i Oslo.

– Planen var å bli samfunnsmedisinar, men det var mykje organisk og uorganisk kjemi mellom meg og den samfunnsmedisinske spesialiseringa. Det eg likte, var medisinsk nomenklatur, altså gresk og latin. Det var kjekt.

Og derfor hoppa ho over til språk, og skreiv hovudfagsoppgåva Namneskiftet Kristiania – Oslo og sidan ei doktorgradsavhandling med tittelen Kasusbortfallet i mellomnorsk. Og så fekk Åse Wetås jobb i Norsk Ordbok.

– Det verket har ein stor plass i hjartet mitt, seier ho.

Arbeidet med å samle inn ord begynte i 1930. Fleire tusen friviljuge frå bygd og by skreiv ned ord og uttrykk dei kjende til, og sende alt til Universitetet i Oslo. Det blei etter kvart ei samling med til saman 3,2 millionar setlar. Desse blei registrerte, katalogiserte og systematiserte, og då Åse Wetås blei tilsett som redaksjonsassistent i 2005, var dei komne til bokstaven K.

– Hugsar du det første ordet du redigerte?

– Ja, det var ein sånn malayisk dolk. Kva var det? Ma, makk eit eller anna.

­– Nei, nei. Det begynte på K!

– På K, ja. Kva fader var det? Kris!

Som det står skrive for all æve: «kris (substantiv m), frå malayisk k(i)ris, kres ’dolk’ Tyding: malayisk dolk med tvieggja, ofte bylgjeforma blad».

Etter eitt år som redaksjonsassistent blei ho opphøgd til redaktør, og i 2008 til prosjektdirektør med ansvar for å hale heile ordbokverket i land. Ho fekk fleire tilsette, tempoet auka, og i mål kom dei, rett nok to år etter skjema.

– No i mars er det ti år sidan vi lanserte det ferdige verket, og då skal heile den gamle redaksjonen feire. Ja, alle som kan kreke seg til Oslo, skal få vere med.

FUK IT!

Ho begynner i jobben som nasjonalbibliotekar ein gong etter påske.

– Kva tar du med deg opp til kontoret i sjuande etasje?

– Hehe. Eg tar med meg dei tolv binda av Norsk Ordbok, men elles? Sidan vi akkurat har bygd om her, køyrde eg åtte pappesker med faglitteratur heim til Drammen for ein månad sidan, og eg veit ikkje om eg gidd ta dei tilbake. Jo, eg har eit fotografi som mannen min tok av ein vegg i den italienske byen Montefiascone. Der hadde einkvan skrive med sprayboksmaling: FUK IT! Det fotografiet har eg hatt på kontoret, og kvar gong eg har vore litt frustrert, har eg sett på det og tenkt: Det er språkleg avmakt uttrykt i to ord: FUK IT. Det må eg vel ha med meg opp.

– Eg har ikkje tenkt å spørje deg om ei programerklæring. 

– Nei?

– Det blir fort berre skvalder, i tydinga tomt prat.

– Det blir berre tull, tenker du? Ja, nei, men eg veit jo at Nasjonalbiblioteket e’ ein institusjon som e’ stappfodle av flinke fagfolk, som gjer at du ...

– Lat meg heller sitere kva du sa då du begynte i Språkrådet i 2015 ...

– Å Gud, å nei!

– «Aller først vil eg bli kjent med alle dei flinke folka eg skal jobbe saman med. Så skal eg lage strategiplan for dei komande åra.»

– Ja, fyrste del synest eg ikkje var så dumt sagt. Der er eg heilt einig med meg sjølv. No er det sånn at Nasjonalbiblioteket har ein strategiplan, det hadde ikkje Språkrådet.

Ingen store endringar

Reint logistisk blir det ikkje store endringar i livet til Åse Wetås. Nasjonalbiblioteket og Språkrådet held altså til i same bygning, det er same inngang, same nøkkelkort og same heis. Og mannen hennar Lars skal framleis køyre ho ned til Drammen stasjon slik at ho rekk toget 08.05.

– Det at eg blir køyrd med bil, er smertefullt, for eg er ein kollektiventusiast. Eg skulle gjerne tatt bussen, men det er ikkje så lett når han berre går annankvar time. Så han køyrer meg ned til stasjonen, eg tar toget til Nationaltheatret og går ut på hjørnet ved Slottsparken og Nobelinstituttet. Og då er det sju minutt å gå bort hit, og eg er på jobb kvart på ni.

– Bruker du den vidgjetne kantina på huset, eller er det framleis matpakke?

– Eg er i stor grad ein matpakkeetar, og det kjem av to ting: I denne jobben er eg mykje på farten, og det er alltid litt uføreseieleg når eg får tid til å ete. Det andre er at eg har ein mann som bakar sjukt gode brød.

– Ja, eg las at Lars smør matpakke til deg.

– Står det òg der? Tullar du? Ja, nei, det stemmer, så eg er heldig.

– Men det stod ingenting om pålegg?

– Nei, hehe. Det er tre skiver med gulost, Østavind. To skiver til lunsjen og ei til ettermiddagen når eg får den der tri-knekken. Eigentleg likar eg best dansk gulost, men no er det lenge sidan vi var i Danmark.

Ho er danofil, står det i avisarkivet, og har vore mykje på ferie i Danmark med mannen og dottera. Det står òg at ho likar krabbe, nytrekt torsk og kvit Sancerre-vin, og då ho ein gong blei beden om å beskrive seg sjølv med tre ord, valde ho:

– Optimistisk.

– Ja!

– Positiv.

– Heilt openbert, hehe.

– Og lettrørt.

– Har eg sagt det? Jo. Ganske, kanskje. Men optimistisk og positiv, eitt hundre prosent. Eg las ein stad at det å vere optimistisk er typisk for min generasjon, for gjennom heile ungdommen og tidleg vaksenliv opplevde vi at alt berre blei betre. Sånn er det ikkje lenger. Men eg trur alltid at ting ordnar seg, og viss det ikkje ordnar seg slik vi hadde tenkt, så får vi finne ein annan måte å ordne det på.

– Apropos det, eit anna sitat: «Eg er såpass langt ute på optimistskalaen at eg til tider kan vera ei plage for omgjevnadene.»

– Ja, det er sant. Eg legg ting fort bak meg, og gnurar ikkje på gamalt agg. Det er nokre som synest det er herleg å få ut frustrasjon. Der er ikkje eg. Eg er meir sånn: Der mista eg bussen! Ja ja, det kjem ein ny. Den haldninga kan nok til tider vere plagsam for andre.

Eplehage

Det er mannen sin feil at dei bur i Drammen. Lars Arntzen er eigentleg frå Bogstad i Oslo, eller Obos-kleiva, som ho seier. Han er utdanna journalist, og fekk jobb i Drammens Tidende.

– Og dei hadde buplikt innanfor dekningsområdet på byrjinga av 2000-talet. No har vi budd i Drammen sidan 2001.

– Både Drammen og Sandnes er sånne eh ...?

– Altså, Sandnes og Drammen har ein del til felles. Dei er begge ganske store byar, men ligg i skuggen av større byar, og derfor oppdagar eigentleg ingen at dei er ein plass. Men det er hyggelege byar, begge to. Drammen er ein superby. Eg har hage med epletre, det hadde eg aldri fått i Oslo.

Mannen er elles kommunikasjonsdirektør i Drammen kommune, men slikt likar ho ikkje å snakke om. Ho er privat av seg, og er ikkje på Facebook. Ho vil ikkje belemre folk med privatlivet sitt, som ho seier.

– Kva for ein av dine eigenskapar håper du at dotter di ikkje arvar?

– Det veit eg utruleg godt kva er. Eg har ein snev av manglande andletsattkjenning. Det er ei plage generelt, men i dei jobbane eg har hatt, er det verkeleg til stor frustrasjon. Eg må verkeleg passe på at eg ikkje helser på folk fleire gonger. Eg hugsar namn, eg hugsar situasjonar, men med andlet slit eg.

– Korleis skal det no gå når du går frå å vere sjef for 35 tilsette til 560?

– Det er som med andre ting: Ein må jobbe ekstra hardt med dei tinga ein er dårleg på. Eg må konse maks.

– Eit siste spørsmål, som faktisk var det fyrste eg skreiv ned: Kor kjem den snobbete dobbelt-v-en frå?

– Den var det oldefar min som begynte med. Harald Konrad kom frå Vetås på Radøy i Hordaland, men flytta til Stavanger på 1900-talet og blei arbeidsformann på Nordkronen Mølle. Og farfaren min var fotballspelar på Brodd. Harald Wetås finn du mykje om i Nasjonalbiblioteket.